غفلت و فروگذارى كرد . اگرچه يك وقت خبر مىشويم كه رنج گل بلبل كشيد و برگ او را باد برد « 69 » ، ولى انسان بايد تكليف خود را عمل كند كه وقتى تقدير موافقت نكرد ، ملامت ندارد . به شرط مستور ماندن مطلب ، صارم السلطان شرحى نوشته بود ؛ چون زبان او به اختيارش نيست ، ابدا جوابى ندادم . پيوست محرمانه جناب سعد الممالك دوستانه و محرمانه به من اطلاع داد كه ، اقبال الدوله و وزير دربار « 70 » و وزير همايون « 71 » با شما دلتنگى دارند . از آن دو نفر كه به حكم تجربه مأيوس بودم و مىدانستم كه خرابى كار من از سفر اول « 72 » فرنگ از اين دو نفر شد ، زيرا كه سردار در فرنگ گفت ، در سفر اول ، اين دسته مراتب عزل صدر اعظم « 73 » و تقسيم ادارات را كرده بودند ؛ از جمله وزارت ماليه را وزير همايون براى خودش خواسته بود . در سفر فرنگ ، براى آن‌كه خدمات تو مزيد اعتقادات سابق شاه نشود ، به قدر امكان از تو سعايت مىكردند و من هم مطلع بودم ، و الله خلاصى نداشتم . از قرينه ، حرف سردار را صحيح دانستم . اول آنكه ، در كتاب « سفرنامهء شاه » ابدا اسمى از خدمت و رضايت

--> ( 69 ) - كذا . ( 70 ) - ميرزا محمود خان حكيم الملك . ( 71 ) - مهدى خان ( آجودان مخصوص - وزير همايون - قائم‌مقام ) پسر فرخ خان امين الدوله كاشانى . ( 72 ) - اين سفر روز پنجشنبه دوازدهم ذيحجهء سال 1317 هجرى قمرى اتفاق افتاده و مظفر الدين شاه خود روزنامهء اين سفر را روزبه‌روز تقرير كرده و توسط دو تن از همراهانش يعنى وزير همايون و وكيل الدوله به رشتهء تحرير درآمده است . ملتزمين ركاب شاه در اين سفر عبارتند از : ميرزا على اصغر خان اتابك ( صدر اعظم ) - ميرزا محمود خان حكيم الملك وزير دربار - موثق الدوله ( ناظر خرج ) - سردار كل - امير بهادر جنگ ( على پاشا خان قوللرآقاسى كشيكچى باشى - وزير همايون ( وزير پست و نويسندهء روزنامهء سفر مظفر الدين شاه ) - وكيل الدوله ( قسمتى از روزنامهء سفر مظفر الدين شاه را نوشته است ) - نديم السلطان - موثق الملك ( صندوق‌دار ) - امين حضرت - صنيع السلطنه - ناصر خاقان - آقا سيد حسين پسر شيخ بحرينى - مصدق الملك - ظهير الدوله - سردار مكرم ( رئيس ملتزمين نظامى ) - مؤيد السلطنه ( ميرزا رضا خان وزير مختار ايران در برلن ) - ناصر الملك - ناصر همايون ( ارسلان خان ) - يمين السلطنه ( نظر آقا يمين السلطنه وزير مختار ايران در پاريس ) - ميرزا ملكم خان ناظم الدوله ( وزير مختار ايران در ايتاليا ) - ميرزا محمود خان علاء الملك ( سفير كبير ايران در تركيه ) - نريمان خان قوام السلطنه ( وزير مختار ايران در وين - ناصر السلطنه - مهندس الملك ( وزير معادن ) - سعد الدوله ( وزير مختار ايران در بلژيك ) - عكاسباشى و دكتر ادكاك . ( 73 ) - منظور ، ميرزا على اصغر خان امين السلطان اتابك اعظم است .